Aleksandra Ionowa to postać nietuzinkowa – na którą trafiam teraz i tu – nie marginalna ciekawostka, lecz człowiek-fenomen, którego życie i twórczość splatały się nierozerwalnie z doświadczeniem mistycznym. Urodzona w Lahti w 1899 roku w rosyjskiej rodzinie, od wczesnych lat była pod wpływem prawosławia i regularnych podróży do Rosji; duchowy rezonans tych doświadczeń znalazł później konkretny wyraz w jej sztuce. Kluczowe spotkanie z Selmą Mäkelä w 1926 roku wprowadziło ją w świat teozofii i rytuałów Ruusu-Risti, dając kontekst dla wizji, które odtąd zaczęły kształtować całe jej życie. Ionowa nie tylko twierdziła, że otrzymuje przesłania od Mistrzów Teozofii — ona je przekładała: najpierw na automatyczne rysunki i „kwiaty dusz”, potem na surowe, pentatoniczne improwizacje fortepianowe. To połączenie religijnej wrażliwości, ezoterycznej praktyki i bezpośredniej ekspresji wizualnej sprawia, że jej dorobek nie mieści się łatwo w znanych ramach – to raczej rodzaj duchowego archiwum, zapisu kontaktu z innym porządkiem rzeczywistości.
Niebo było we mnie
Prawdziwy zwrot w życiu artystycznym nastąpił w 1946 roku, kiedy Ionowa przeżyła coś, co sama opisała prostymi słowami: „Niebo było we mnie, ja byłam w niebie.”. To była wewnętrzna eksplozja: przez kilka dni rysowała bez przerwy, najpierw powstały dziesiątki, potem setki prac. Sięgała po najróżniejsze techniki – od ołówka, przez pastele, aż po olej – i tworzyła to, co potem nazwano jej „kwiatami dusz” (automatyczne szkice, które rozdawała znajomym jako rodzaj portretu ich wnętrza) oraz „twarze Chrystusa”, łączące obrazy religijne z ezoterycznymi wizjami. Dla niej sam akt rysowania miał charakter mediumiczny: wraz z obrazami pojawiały się też słowa, aforyzmy i „przekazy”, które zapisywała, przekonana, że pracuje ramię w ramię z duchowymi Mistrzami Teozofii.
Kwiaty dusz i pianino
Bardzo ciekawym aspektem było łączenie praktyk wizualnych z muzycznymi. Ionowa splatała działania wizualne z muzycznymi – jej fortepianowe improwizacje oparte na czarnych klawiszach brzmią dziś jak relikt z innego świata, a mimo to zachowują świeżość i nowoczesność. Nagrania z jej gry, pochodzące z 1978 roku, kiedy miała 79 lat, odsłaniają muzykę opartej na barwie i odcieniu, na pulsie i ciszy, bardziej „transmisję” niż kompozycję w klasycznym sensie. W Gallen-Kallela Museum (zlokalizowane w Tarvaspää) można usłyszeć te taśmy; istnieją też nieme filmy pokazujące Ionową przy pracy – obraz i dźwięk spotykają się tu w jednej intencji: przemiany.
Z jednej strony jej biografia to opowieść o wierze w dostęp do wyższej wiedzy i w posłannictwo; z drugiej – o trudach materialnej opieki nad spuścizną: prace oprawiane były prowizorycznie taśmą klejącą, co oczywiście dziś zagraża ich trwałości. Mimo to pozostawiła po sobie imponujący dorobek – szacunki wskazują na około ponad 1000 prac w kolekcjach, a Ionowa Foundation przekazała znaczący zbiór Muzeum Sztuki w Lahti. W latach 60. i 70. jej twórczość zaczęła zdobywać szersze zainteresowanie dzięki wystawom organizowanym m.in. za sprawą Voitto Viro, który spisał jej biografię pod tytułem Taivas oli minussa.
Dziś spojrzenie na twórczość Aleksandry Ionowej wypada odczytywać w dwóch wymiarach: jako świadectwo osobistego doświadczenia mistycznego oraz jako część większego nurtu mediumistycznego, w którym możemy rozpoznać pokrewieństwa z Hilmą af Klint czy Iloną Harimą. Co odróżnia Ionową, to intensywność prostoty – krótkie, automatyczne gesty, które jednak kumulują ładunek znaczeń. Jej prace funkcjonują jak instrumenty: nie tyle opowiadają historię, ile otwierają drzwi do stanu percepcji, w którym obserwator staje się współuczestnikiem. Sztuka, która nie podaje odpowiedzi, za to oferuje przestrzeń, w której pytania zaczynają brzmieć inaczej.
Transmisje z innego świata
Warto też spojrzeć na Ionową przez pryzmat jej sieci duchowych i towarzyskich, które w dużej mierze ukształtowały zarówno praktykę, jak i recepcję jej twórczości. Spotkanie z Selmą Mäkelä w 1926 roku wprowadziło ją w krąg teozofów i wolnomularzy; jeszcze przed wojną obie działały aktywnie w ruchu Ruusu-Risti, a powołanie loży Lootus w Lahti w 1932 roku dało im stabilne zaplecze do praktyk esoterycznych. Z czasem Ionowa zaczęła być postrzegana przez część środowiska nie tylko jako mediatorka, lecz jako „duchowy mistrz” – co rodziło też napięcia, prowadząc ostatecznie do odejścia z organizacji w 1943 roku. W kolejnych dekadach Ionowa i Mäkelä nie zerwały kontaktów z ezoterycznymi kręgami: współpracowały z takimi postaciami jak Juhani Pohjanmies czy Kyllikki Ignatius, a w 1950 r. założyły nową lożę odwołującą się do mitów narodowych Kalevan risti. Ta osadzona w teozoficzno-kalevalicznej mitologii konstelacja wyjaśnia, dlaczego jej obrazy i muzyka były dla niej samą formą przekazu – nie jedynie ekspresją, lecz próbą wprowadzenia w życie pewnego duchowego porządku.
Pentatoniczne migotanie – fortepianowe improwizacje Ionowej
Jej pianino-improwizacje z 1978 roku – migotliwe, pentatoniczne, jakby tkane ze światła – pozostawiają wrażenie bliskiego spotkania z czymś nieoczywistym: z aurą, pamięcią i „pismem” duszy. Są dowodem na to, że mediumizm i inspiracja duchowa potrafią wydać dzieło trudne do zaszufladkowania, a jednocześnie poruszające uniwersalne struny. W dobie, gdy poszukujemy autentyczności i głębi, Ionowa przypomina, że spotkanie z sacrum może przybrać formę rysunku, dźwięku czy krótkiego aforyzmu – i że każde z tych działań może być równie ważne.
Improvisations on the Grand Piano pierwotnie wydany własnym sumptem na płycie winylowej i kasecie, zostanie po raz pierwszy wznowiony przez wytwórnie z Ultraääni Records i Puro Recordings 26 września 2025 roku. Album będzie dostępny na standardowej czarnej płycie winylowej 180 g. oraz w limitowanej wersji w kolorze splatter 180 g. Wydawnictwo zawiera również dodatkowe grafiki oraz nowy esej autorstwa Samuli Huttunena, przedstawiający historyczny i duchowy kontekst jej twórczości.
Artur Mieczkowski
Źródła: ionowa.net, purorecordings.com, Gallen-Kallelan Museo, Bitter Winter, awomensthing.org